Generale Staf van de Versterkings- en Opleidingstroepen (HK/TRI)

Etat-Major des Troupes de Renfort et d'Instruction (EM/TRI)

Overzicht op 10 mei 1940

Type

Ontdubbeld van
n.v.t.
Onderdeel van
Groot Hoofdkwartier
Bevelhebber
Luitenant-generaal Albert Wibier
Stafchef
Kolonel Le Cerff
Standplaats
Kazerne Luitenant-generaal baron de Witte de Haelen, Etterbeek
Samenstelling
Hoofdkwartier
Commando


1ste Bureau - Bewegingen/Operaties (Kapitein-commandant Reuber)


2de Bureau - Inlichtingen (Luitenant Kirschen)


3de Bureau Personeel (Kolonel Carton)


4de Bureau Ravitaillering (Kapitein-commandant Vaessens)


Compagnie Administratie

1ste Versterkings- en Opleidingscentrum (1VOC)


2de Versterkings- en Opleidingscentrum (2VOC)


3de Versterkings- en Opleidingscentrum (3VOC)


4de Versterkings- en Opleidingscentrum (4VOC)


5de Versterkings- en Opleidingscentrum (5VOC)


6de Versterkings- en Opleidingscentrum (6VOC)


Versterkings- en Opleidingscentrum Ardeense Jagers (VOC/ChA)


Versterkings- en Opleidingscentrum Lichte Troepen (VOC/LT)


Versterkings- en Opleidingscentrum Genie (VOC/Gn)


Versterkings- en Opleidingscentrum Transportkorps (VOC/TptK)


Versterkings- en Opleidingscentrum van het Luchtwapen (VOC/Lu)


Opleidingscentrum van de Gezondheidsdienst (OCGD)


Remontedepot van het Leger


Verzamelcentra voor Geïsoleerde Militairen van het Leger

18-Daagse Veldtocht

Datum
Belangrijkste Gebeurtenissen

TRI_Kwartier_de_Witte_de Haelen.jpg
Kazerne Luitenant-generaal baron de Witte de Haelen te Etterbeek
HK/TRI
In normale omstandigheden stonden de verschillende regimenten en korpsen van het actieve leger zelf in voor de opleiding van hun nieuwe miliciens. Omdat dit moeilijk lag voor de reeds gemobiliseerde regimenten, die hun vredesvoet kazerne verlaten hadden om hun gevechtsstellingen in te nemen, werd de laatst opgeroepen lichting dienstplichtigen samengebracht in Versterkings- en Opleidingscentra (VOC's). Alle VOC's stonden onder het bevel van de Generale Staf van de Versterkings- en Opleidingstroepen (HK/TRI) die zich tijdens de mobilisatie bevond in de kantoren van de Algemene Inspectie van de Infanterie en de Algemene Inspectie van de Intendance in de Etterbeekse kazerne Luitenant-generaal baron de Witte de Haelen.

De regimenten van de VOC's bestonden uit Bataljons Instructie met de nog niet opgeleide jonge rekruten van de lichting '40 en Bataljons Versterking die moesten instaan voor het opvangen van de oudere reservisten die pas zullen worden opgeroepen vanaf de afkondiging van de algemene mobilisatie. Het ging hier om militairen die omwille van een vrijstelling in de loop van de tweede helft van 1939 terug naar huis gestuurd werden, of nog niet onder de wapens geroepen oudere reservisten. De eerste miliciens van de klas 40 werden vanaf februari 1940 onder de wapens geroepen en vervoegden in maart de Bataljons Instructie van hun respectievelijke Versterkings- en Opleidingsregimenten. De Bataljons Versterking bestaan op dat ogenblik enkel uit kaderleden.

De 9de mei om 23u30 ontvangt het HK/TRI, bevolen door Luitenant-generaal Wibier, het algemeen alarm. De hoofdkwartieren van de verschillende Versterkings- en Opleidingscentra worden hiervan onmiddellijk op de hoogte gesteld.
10mei.jpg
HKTRI_Kasteel_Sint_Anna.jpg
Kasteel Sint-Anna te Watermaal, alarmkantonnement van het HK/TRI.
HK/TRI
Uit voorzorg tegen mogelijke Duitse luchtaanvallen op de reguliere kwartieren geeft het HK/TRI om 00u55 het bevel aan de verschillende VOC's om de alarmkantonnementen voor dageraad nog in te nemen. Deze vooraf verkende alarmkantonnementen bevonden zich aan de rand van de grote garnizoenssteden of in kleinere steden rond de bestaande kazerne. Geheel onterecht was de verhuis naar alarmkantonnementen niet want tijdens de ochtend van de 10 mei worden verschillende kazernes door de Duitse luchtmacht gebombardeerd. Ook het HK/TRI nam zijn voorzorgsmaatregelen en verhuist bij eerste klaarte naar zijn alarmkantonnement in het Sint-Annakasteel op de grens van Watermaal-Bosvoorde en Oudergem. Dit in 1902 gebouwde landgoed wordt ook aangeduid als Chateau Waucquez. Enige tijd later werd de kazerne de Witte met brandbommen gebombardeerd.

Om 05u50, nog voor de afkondiging van de algemene mobilisatie, ontvangt de commandant van 31A, een Versterkings- en Opleidingsregiment van de artillerie, het bevel van Luitenant-generaal Renard, Algemeen Inspecteur van Artillerie en Chef van het Commando Artillerie bij het Groot Hoofdkwartier (GHK) om in zijn alarmkantonnementen in Brussel te blijven. Het GHK heeft na de luchtlandingen aan het Albertkanaal de beslissing genomen om de vliegvelden rond de hoofdstad van de nodige bewaking te voorzien. De opdracht van de artillerie zal er in bestaan om de vliegvelden van Evere en Zaventem onder schot te houden in geval van een massale luchtlandingsoperatie op dit vliegveld. Het HK/TRI, nochtans hiërarchisch echelon van 31A, is niet op de hoogte van de beslissing van het GHK om dit Versterkings- en opleidingsregiment in Brussel te houden. Tegen de avond staan negen van de tien instructiebatterijen van 31A klaar om indien nodig het vuur te openen op de Brusselse vliegvelden. De artilleriestukken zijn weliswaar bemand door rekruten van de klas '40 met weinig ervaring.

Om 06u00 wordt fase E van het mobilisatieplan afgekondigd naar aanleiding van de Duitse aanval op België. De algemene mobilisatie wordt ingezet met het oproepen van de nog niet gemobiliseerde reservisten. Wanneer de tot dan toe vrijgestelde reservisten binnenkomen worden ook de Bataljons Versterking van de verschillende VOC's geactiveerd. Eveneens om 06u00 geeft het HK/TRI het bevel de oorlogskantonnementen in Oost- en West-Vlaanderen in te nemen. Volgens het mobilisatieplan moesten de Versterkings- en Opleidingsregimenten zich verplaatsen naar diverse kleinere dorpen en steden in West- en Oost-Vlaanderen om zich aldaar in veiligheid te stellen voor de duur van de oorlog. Onmiddellijk wordt begonnen met de evacuatie van de Regimentsstaven en de Bataljons Instructie naar deze oorlogskantonnementen. De 10de mei komen ook de verschillende legerdepots onder bevel van het HK/TRI. Zij zullen worden aangehecht aan de verschillende VOC's.

Het VOC/Lu dat tijdens de ganse mobilisatie onder bevel bleef van de Generaal-majoor Hiernaux, de commandant van de Militaire Luchtvaart, gaat na de afkondiging van de algemene mobilisatie over naar het HK/TRI. De verstandhouding tussen het HK/TRI en de Staf van de Militaire Luchtvaart (EM/Aé) blijft moeilijk. Deze laatste blijft richtlijnen geven aan het VOC/Lu zonder het HK/TRI hiervan op de hoogte te brengen

Zie de verslagen van de respectievelijke VOC's voor meer gedetailleerde beschrijving van de gebeurtenissen.
11mei.jpg
HK_TRI_Kazerne Rademakers (4Li)_2.jpg
Kazerne Kolonel Rademakers te Brugge
HK/TRI
Het HK/TRI verlaat het Sint-Annakasteel rond 03u00 en verplaatst zich naar Brugge. Na een bijzonder snelle rit komt de staf hier aan te 05u00. De staf vindt onderdak in de Kazerne Kolonel Rademakers, het oude kwartier van het 4de Linieregiment.

Het Bataljon Instructie van het 55Li (I/55Li) van het 2VOC krijgt de opdracht deel te nemen aan de verdediging van Antwerpen. Het I/55Li zal worden ontplooid in een zone tussen het Albertkanaal, Wommelgem, Mortsel en de Schelde. De hoofdopdracht zal bestaan in het tussenbeide komen bij een eventuele luchtlanding. Het Iste Bataljon Instructie van het 55Li zet zich te voet op weg naar zijn nieuwe opdracht.

Omstreeks 22u00 neemt het Groot Hoofdkwartier (GHK) de beslissing dat zes Bataljons Instructie vanuit hun oorlogskantonnementen in het Gentse zich naar Brussel moeten verplaatsen voor een contra-parachutisten opdracht. Opgeschrikt door de gebeurtenissen bij de 7Div aan het Albertkanaal slaat de paniek voor luchtlandingsoperaties overal in het land toe. Een haastige verdediging van de hoofdstad tegen mogelijke Duitse luchtlandingsoperaties wordt opgezet onder leiding van Luitenant-generaal ridder van Strydonck de Burkel, commandant van de 1ste Militaire Circonscriptie. In eerste instantie werden de verschillende Groepen van 31A rond de vliegvelden van de hoofdstad ontplooid. Vervolgens worden de Bataljons Instructie van 1VOC en 2VOC eveneens aangeduid voor deze opdracht. I/52Li, I/53Li, I/54Li, I/56Li en I/58Li worden tijdens de nacht vanuit Gent per spoor naar Brussel gebracht. Het I/55Li, dat al werd ingezet te Antwerpen voordat ze de verplaatsing naar Gent hebben kunnen maken, zal vanuit Antwerpen de hoofdstad vervoegen.
12mei.jpg
HK/TRI
De installatie te Brugge verloopt niet zonder enige moeite. Vooral de telefoonverbinding met het Groot Hoofdkwartier dat intussen verhuisd is naar Breendonk is bijzonder problematisch.
13mei.jpg
HK/TRI
Omstreeks 11u30 geeft Generaal-majoor Fromont, onderstafchef van het Groot Hoofdkwartier, een mondeling bevel aan Luitenant-generaal Wibier om alle Versterkings-en opleidingstroepen onmiddellijk over te brengen naar Frankrijk. Het kantonnementsgebied van zijn formaties zal in samenspraak met de Franse legerstaf aangeduid worden. Wibier krijgt te horen dat hij onder het Groot Hoofdkwartier zal ressorteren maar naar eigen goeddunken kan handelen voor wat het transport en de installatie van zijn eenheden betreft. Het HK/TRI krijgt de belofte van een zender-ontvanger om de verbinding met ons land in stand te houden. De verplaatsing naar Frankrijk was echter totaal niet voorbereid. Er was geen voorafgaandelijke regeling met de Franse militaire noch burgerlijke overheid, er waren geen voorafgaandelijke verkenningen van kantonnementen, er was slechts proviand voor twee dagen en er bestond geen logistieke organisatie voor herbevoorrading in Frankrijk. Daarenboven moesten de commandanten van de respectievelijke VOC's zelf vervoer per spoor regelen door de treinen te gebruiken die het 7 Franse Leger van generaal Giraud naar Zeeland hadden gebracht. Het bevel om de VOC's naar Frankrijk te evacueren kwam echter geen dag te vroeg want de 13de mei om 16u00 steken de Duitsers de Maas over te Sedan en beginnen hun opmars naar de Atlantische kust met als opzet zoveel mogelijk geallieerde troepen te omsingelen.

Het Remontedepot van het Leger en de Opledingscentra voor Onderluitenanten worden uit de structuur van de Versterkings--en opleidingstroepen gehaald. Het Remotedepot zal in ons land blijven, terwijl de Opleidingscentra voor Onderluitenanten op zelfstandige wijze naar Frankrijk overgebracht zullen worden. Er wordt tevens een uitzondering gemaakt voor eenheden van de TRI die tijdelijk ingezet worden ten voordele van de territoriale commando's en onder meer rond de hoofdstad diverse bewakingsopdrachten uitvoeren. Zo zullen uiteindelijk een aantal infanterie- en artillerieformaties in Vlaanderen achterblijven. Het betreft 31A en de Bataljons Instructie van 1VOC en 2VOC.

Later op de dag verneemt generaal Wibier via Luitenant-generaal Renard van het Commando van de Artillerie van het Groot Hoofdkwartier dat de Versterkings- en opleidingsregimenten van de artillerie zo goed als alle vuurmonden in ons land dienen achter te laten. De artillerie van het veldleger heeft namelijk gedurende de eerste drie dagen van de oorlog belangrijke verliezen geleden, 27 batterijen gingen verloren en er moeten dringend nieuwe eenheden gevormd worden om de tekorten aan te vullen. De vier Versterkings- en Opleidingsregimenten van de lichte artillerie beschikken samen slechts over achtentwintig batterijen voorzien van kanonnen, waarvan negen van 31A ontplooid zijn rond Brussel. In eerste instantie zullen alle C105L en Ob155 geschut en bijbehorende paardengespannen en materieel aan de Versterkings- en opleidingsregimenten ontnomen worden. Er was bijgevolg dringend nood aan een organisatie die zich een overzicht van de te vervangen batterijen moest verwerven en die de prioriteiten zou bepalen van de heruitrusting. Deze taak zou normalerwijze worden uitgevoerd door het VOC/Aie maar vreemd genoeg bestond bij de aanvang van de oorlog deze overkoepelende organisatie voor de Versterkings- en opleidingsregimenten van de artillerie niet.
14mei.jpg
HK/TRI
Luitenant-generaal Wibier meldt dat de eerste formaties van de TRI zich klaarmaken voor het transport per trein naar Frankrijk. Wibier beklaagt er zich over dat er geen transportplan bestaat en dat bij gebrek aan voorbereiding alles op geïmproviseerde wijze dient te verlopen. Bovendien is de eindbestemming van de TRI nog steeds niet vastgelegd en dreigen de eerste treinstellen zonder duidelijk einddoel te vertrekken. Tenslotte zijn de eenheden van de TRI die uit Charleroi, Ath, Bergen en Doornik vertrokken zijn, nog steeds niet volledig aangekomen in hun mobilisatiekantonnementen in Vlaanderen waardoor deze formaties dan ook nog niet in staat zijn om aan de verplaatsing naar Frankrijk te beginnen. Ook is duidelijk geworden dat het voornemen om gebruik te maken van de treinstellen van het Franse leger geen geschikte oplossing biedt. Op diverse locaties zijn de nodige treinstellen slechts met moeite te verkrijgen en daarnaast lopen in andere stations uitstijgende Franse troepen en instijgende Belgische eenheden mekaar danig in de weg.

Op 14 mei wordt het VOC/Aie te Beernem opgericht met als bevelhebber Kolonel Duquesnoy, voormalige regimentscommandant van het 32A. Kolonel Duquesnoy gaat onmiddellijk over tot een reorganisatie. De verliezen geleden door artillerie van het veldleger moeten dringend aangevuld worden. Al gauw is duidelijk dat die nieuw op te richten batterijen en groepen opgebouwd moeten worden uit elementen van meerdere Versterkings- en opleidingsregimenten. Om dit doel te bereiken beslist Kolonel Duquesnoy een beroep te doen op de opgeleide oudere reservisten van de Versterkingsbatterijen door deze batterijen uit te rusten met de nog beschikbare kanonnen van de Instructiebatterijen. Deze nieuwe batterijen worden dan verder aangevuld met personeel van de betrokken artillerieregimenten die zijn kunnen ontsnappen aan gevangenname door de Duitsers. De rekruten van de klas '40 die nog moeten worden opgeleid zullen op bevel van het GHK naar Frankrijk worden doorgestuurd om daar hun opleiding te vervolledigen. De negen Instructiebatterijen van 31A die rond Brussel opgesteld staan maken hierop een uitzondering. Kolonel Duquesnoy beslist om een nieuw opleidingsregiment artillerie op te richten waarin alle instructiebatterijen van de Versterkings- en opleidingsregimenten, weliswaar zonder kanonnen, gecentraliseerd worden. Dit opleidingsregiment voor de artillerie, ook het "VOC/Aie detachement Frankrijk" genoemd, komt onder het bevel van Luitenant-kolonel De Bueger, voormalige commandant van 3DTCA. De regimenten die nu nog enkel beschikken over de Versterkingsbatterijen worden ondergebracht in het "VOC/Aie detachement Vlaanderen" onder bevel van Kolonel Duquesnoy.
15mei.jpg

16mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
Met uitzondering van een achterwacht van twee officieren, verlaat Luitenant-generaal Wibier samen met zijn staf zijn standplaats te Brugge om zich tevens naar Frankrijk te begeven. De staf zet er een flinke vaart achter en bereikt na een tocht over Saint-Omer en Abbeville de Franse stad Beauvais waar overnacht wordt.

De Staf van het 1VOC, de Schoolcompagnie, de Compagnie C47 en de Compagnie M76 verlaten als laatste detachement van het 1VOC Oostakker op 15 mei
17mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
Luitenant-generaal Wibier bereikt Parijs en zoekt de Belgische ambassade op. Hier heeft hij onder meer een onderhoud met Luitenant-generaal de Selliers de Moranville, bevelhebber van de Recruteringsreserve (CRAB: Centres de Recrutement de l'Armée Belge) die eveneens uit Vlaanderen geëvacueerd wordt. De beide generaals maken een overeenkomst voor de overplaatsing van een eerste contingent kaderleden van de TRI naar de CRAB om de chaotische situatie waarin de rekruteringsreserve verkeert, trachten te verlichten.

Wibier ontmoet tevens Generaal Louis Colson, eerste stafchef van de Franse binnenlandse strijdkrachten, en verneemt tijdens dit gesprek dat in de meeste nog niet bezette gebieden van het nieuwe gastland bijzonder veel vluchtelingen uit het noorden aangekomen zijn. De enige oplossing voor de TRI bestaat er volgens de Fransen in om het gebied in te nemen tussen de departementen Haute-Garonne in het westen en Gard in het oosten. Deze zone omvat de Franse militaire gebieden XV (Marseille), XVI (Montpellier) en XVII (Toulouse). De definitieve bestemming van de TRI wordt hiermee vastgelegd.

Samen met de Franse Generaal Grandbouleau, onderstafchef, en de Kolonels Paquin en Clément wordt een lijst van in te nemen kantonnementen vastgelegd en wordt een transportplan opgesteld voor het tweede deel van de tocht. Twee Belgische regelingscommissies worden in plaats gesteld in de stations van Bordeaux en Narbonne om van hier uit de doorrijdende Belgische treinstellen naar hun eindbestemmingen te dirigeren. Nu pas worden de Franse territoriale commandanten van het XVde, XVIde en XVIIde militair gebied (Frankrijk was opgedeeld in verschillende militaire gebieden) op de hoogte gebracht van de nakende aankomst van de Belgen en krijgen zij de instructie om hun territoriale intendance klaar te houden voor de herbevoorrading van de troepen. Via lokale kranten en de radio wordt de komst van het Belgische leger bekend gemaakt aan de inwoners van de betrokken departementen.

De volgende kantonnementen worden toegewezen aan de Belgen:
  • XVde militaire gebied (Marseille)
    • 5VOC: Pont-Saint-Esprit
    • 6VOC: Pont-Saint-Esprit
    • VOC/ChA: Pont-Saint-Esprit
  • XVIde militaire gebied (Montpellier)
    • HK/TRI: Montpellier
    • 1VOC: Barcarès
    • VOC/Gn: Castries
    • 2VOC: Saint-Cyprien
    • VOC/LT: Saint-Martin-Londres
    • VOC/Aie: Barcarès en Lodèves
  • XVIIde militaire gebied (Toulouse)
    • 3VOC: L'Isle-Jourdain
    • 4VOC: L'Isle-Jourdain
  • XVIIIde militaire gebied (Bordeaux)
    • Depot Militaire Luchtvaart: Bordeaux

De staf van het 2VOC vat op 17 mei van uit het station Gent-Rabot de evacuatie naar Frankrijk aan. Ze hebben gewacht tot de opdracht van de instructiebataljons in Brussel werd beëindigd. De late vertrekdatum leidt er echter toe dat heel wat elementen van het 2VOC gegrepen worden in de Duitse omsingeling van de geallieerden in Noord-Frankrijk.
18mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
Luitenant-generaal Wibier verlaat Parijs als een tevreden man. Verzekerd van de steun van het Franse leger, reist hij samen met zijn staf per trein verder via Chartres en Orléans. In deze laatste stad ontmoet Wibier Generaal-majoor Lambert, bevelhebber van het VOC/ChA.
19mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI bereikt Vichy na een nieuwe etappe via Bourges en Moulin. Te Vichy laat Luitenant-generaal Wibier een telegram versturen naar de Franse Generaal Hanotte, chef van het XVIIde militaire gebied te Montpellier, om zijn aankomst gepland voor 21 mei te bevestigen.
20mei.jpg
62Li_overzicht_Duitse_opmars.jpg
Duitse opmars tussen 16 en 20 mei, op 20 mei klapt de val dicht en is er geen doorkomen meer aan.
HK/TRI in Frankrijk

In de nacht van 20 op 21 mei bereiken de Duitsers Noyelle-sur-Mer aan de monding van de Somme. Hierdoor raken heel wat eenheden van de VOC's ingesloten door de Duitsers. Door vertragingen onderweg naar het zuiden van Frankrijk wordt uiteindelijk hun terugtochtweg afgesneden.

Luitenant-generaal Wibier en zijn staf bereiken via een reisroute over Saint-Flour het stadje Mende.
21mei.jpg
HK_TRI_Montpellier.jpg
Op de hoek van de Place de la commédie, in de Mistrallaan bevond zich het HK TRI vanaf 21 mei
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI komt aan te Montpellier en wordt met behulp van de staf van (FRA) Generaal Hanotte geïnstalleerd in de de gebouwen aan de Fréderic Mistrallaan n°8. Ook op diverse andere locaties doorheen de stad zullen steunorganismen van de TRI gehuisvest worden. Terwijl het HK/TRI nu druk aan de slag is met de installatie van de aankomende Belgische eenheden, wordt een nieuwe overeenkomst gesloten met Luitenant-generaal de Selliers de Moranville om een 2de en een 3de contingent van kaderleden in overtal toe te wijzen aan de Recruteringsreserve.
22mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
De verschillende Versterkings- en opleidingscentra vormen de hoofdmoot van de Belgische strijdkrachten in Frankrijk met ongeveer 76.000 man waarvan 30.000 rekruten van de klas '40. De eenheden zijn verspreid over zeven Franse departementen (les Landes, les Basses-Pyrénées, le Gers, la Haute-Garonne, l'Aude, l'Hérault en le Gard).
23mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI tracht de essentiële diensten voor de TRI zo snel mogelijk op te starten. De volgende overeenkomsten worden gemaakt:
  • de Belgische militairen zullen het Franse militaire rantsoen ontvangen, maar het HK/TRI duidt op de noodzaak om de gebruikelijke wijn uit het rantsoen te halen
  • de TRI mag voorlopig de soldij in Belgische Frank blijven uitbetalen
  • het Belgische leger in Zuid-Frankrijk kan geen militaire opeisingen uitvoeren; officieren dienen dan ook voorlopig zelf hun logementkosten te dekken uit hun marsvergoeding
  • in afwachting van het op gang komen van een normale bedeling van uniformen en materieel, dienen de eenheden van de TRI uit hun reservevoorraden te putten
  • elk van de VOC's ontvangt een lijst van burgerhospitalen die gebruikt kunnen worden voor de opname van zieke en gewonde militairen in afwachting van het operationeel worden van de gezondheidsdienst van de TRI
24mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
De Franse militaire overheden besluiten om niet te voldoen aan het verzoek van de Belgen om de VOC's van alle levensmiddelen te voorzien. De Fransen zullen alleen brood en kleine etenswaren (koffie, suiker, specerijen, enz...) leveren. Het HK/TRI dient zelf in te staan voor de ravitaillering aan vlees en groenten. De VOC's dienen de nodige aankopen te verrichten blij plaatselijke groothandelaars. Geneesheer 1ste Kapitein Govaerts, chef van de gezondheidsdienst van de TRI, raadt alle eenheden aan om in de mate van het mogelijke hun militairen tegen tyfus te vaccineren.
25mei.jpg

26mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI meldt aan het Ministerie van Landsverdediging te Poitiers dat het nog niet over een intendant beschikt.

De TRI mogen vanaf nu ook zelf militaire opeisingen onder Franse rechtsregels uitvoeren voor wat betreft:
  • kantonnementen en logementen
  • medische zorgen te verstrekken aan gewone en zieke militairen
  • dringende transporten over de baan
  • uitzonderlijke bevoorrading met levensmiddelen van detachementen die op geïsoleerde plaatsen verblijven
27mei.jpg
HK/TRI in Frankrijk
Luitenant-generaal Wibier voert een reorganisatie door waarbij hij het 5VOC en het VOC/ChA laat onderbrengen in één groepering onder bevel van Generaal-majoor Lecrique. Hetzelfde gebeurt met het 3VOC en 4VOC die zich beiden in de buurt van Toulouse bevinden en die in een groepering worden ondergebracht onder bevel van Generaal-majoor Collinet en met het 6VOC en het VOC/Aie die onder bevel komen te staan van Generaal-majoor Coquenet.
28mei.jpg

29 mei

30 mei

31 mei

1 juni
Terr_Rw_in Frankrijk_Kazerne Joffre.JPG
Kazerne Joffre in Montpellier waar de provoostdienst wordt in ondergebracht
HK/TRI in Frankrijk

Het HK/TRI stelt militaire regelingscommissies in plaats in de spoorwegstations van Montpellier, Béziers, Narbonne, Toulouse en Bordeaux. Hun taak bestaat er in om alle treinbewegingen van het Belgische leger in Zuid-Frankrijk te coördineren met de SNCF. Een centrale dispatching wordt opgezet in het station van Montpellier.

Een groep van 60 rijkswachters en 80 hulprijkswachters komt aan in Montpellier om er vanaf 1 juni de provoostdienst van het HK/TRI te vormen. De wordt gekazerneerd in de kazerne Joffre in Montpellier en staat initieel onder bevel van Adjudant Mélis tot wanneer hij wordt afgelost door Luitenant Nicolas voormalig districtscommandant van Bastogne.
2 juni
HK/TRI in Frankrijk
Het Ministerie van Landsverdediging vraagt aan het HK/TRI om te bepalen in welke mate de TRI inzetbare militairen kunnen leveren. Luitenant-generaal Wibier antwoord dat:
  • in het gros van de instructiebataljons de rekruten van de klas 40 gemiddeld twee en een halve maand onder de wapens zijn
  • er slechts enkele honderden infanteristen en een 6.000-tal artilleristen en geniesoldaten van de klas 40 inzetbaar kunnen geacht worden
  • de TRI slechts over ongeveer 11.000 geweren en karabijnen beschikken
3 juni
HK/TRI in Frankrijk
Luitenant-generaal Wibier ontvangt de bevestiging dat het VOC/Lu aan de TRI onttrokken wordt en de militaire luchtvaart in Frankrijk als zelfstandig organisme zal opereren.
Het HK/TRI draait eindelijk op volle kracht. De staf vaardigt op 3 juni zijn eerste Dagelijks Order uit. Zo wordt onder andere aan de eenheden verzocht om:
  • op zoek te gaan naar de locatie van de uit Brugge geëvacueerde archieven van de historische dienst van de krijgsmacht
  • een lijst aan te leggen van de leerlingen van de cadettenscholen van Namen en Saffraanberg
  • een lijst aan te leggen van militairen uit de Oostkantons, die inmiddels als Duits grondgebied bij het Reich ingelijfd werden
4 juni
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI ontvangt van het Ministerie van Landsverdediging de som van 7.000.000 Belgische Frank. Het geld wordt cash afgeleverd door 1ste Kapitein Brohier en dient om de onkosten van de TRI te dekken. Luitenant-generaal Wibier moet echter vaststellen dat de Franse banken geen Belgische biljetten meer willen omwisselen en kan dan ook niets met de centen aanvangen.

Luitenant-generaal Wibier gaat in op een Frans verzoek om 20.000 Belgische militairen te leveren voor het uitvoeren van veldwerken ten voordele van de Franse divisies opgesteld in tweede echelon langs de Seine, in Parijs en langs de Marne. De VOC's krijgen de uitdrukkelijke richtlijn om per compagnie slechts 3 officieren te voorzien en daarbij de officieren uit te kiezen die het minst geschikt zijn om het veldleger te vervoegen. De vierde compagnie dient aan een onderofficier toevertrouwd te worden. Gebrevetteerde instructeurs moeten in de mate van het mogelijke ontzien worden. Elke bataljonsstaf dient één arts en één officier van de administratie te omvatten. De eenheden worden niet bewapend. In een eerste bevel worden 13 bataljons samengesteld die elk zullen bestaan uit 4 compagnies van 250 militairen:
  • 3VOC en 4VOC: 2 bataljons
  • 5VOC en VOC/ChA: 5 bataljons
  • VOC/Lichte Troepen: 1 bataljon
  • VOC/Gn: 2 bataljons

Luitenant-generaal Wibier wil duidelijk zijn rekruten van de klas 40 behouden, maar zal onder Franse druk zijn plannen de zelfde dag nog uitbreiden tot de volgende lijst:

  • De VOC's zullen 18 bataljons van telkens 4 compagnies met 200 rekruten van de klas 40 voorzien. Elke compagnie zal omkaderd worden door twee officieren en twee onderofficieren. Telkens één peloton per compagnie zal zijn persoonlijke bewapening meenemen, met een dotatie van 60 patronen per militair.
  • Er zullen ook 6 bataljons van telkens 4 compagnies met 250 oudere reservisten samengesteld worden. Ook deze compagnies krijgen de zelfde omkadering, maar zullen nog steeds onbewapend zijn.

In de komende dagen zal dit aantal nog uitgebreid worden zodat uiteindelijk het equivalent van 34 bataljons zal aangeduid worden voor deze opdracht. Wibier voorziet dat zijn manschappen binnen de twee weken terug zullen zijn van deze opdracht. In totaal zullen ongeveer 31.000 militairen naar het noorden vertrekken, zonder duidelijke instructies of bestemming en niet voorzien van de nodige logistieke steun. De militairen dienen rantsoenen voor vier dagen mee te nemen en vertrekken in veldtenue zonder bepakking, met slechts één deken. De officieren betaalmeesters krijgen een voorschot van slechts 50 Belgische Frank per militair mee om vanaf de vierde dag ter plekke levensmiddelen aan te kopen. Deze zware nalatigheid of naïviteit zal zeer grote gevolgen hebben voor de TRI.
5 juni
HK/TRI in Frankrijk
6 juni
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI verstuurd het Dagelijks order nr 2 naar zijn eenheden. Hieruit blijken enkele van de vele uitdagingen waarmee de Belgen te kampen hebben bij het organiseren van het militaire leven in Frankrijk:
  • de bevelhebbers van de legerdepots krijgen een laatste waarschuwing om alle aanvragen voor materieel via de militaire keten te versturen en de hiërarchie niet te doorbreken
  • alle in Frankrijk aanwezige militairen die medisch ongeschikt zijn voor de dienst, dienen gedemobiliseerd te worden en beschouwd te worden als civiele vluchtelingen
  • het versturen van geïllustreerde prentkaarten naar België wordt omwille van de militaire veiligheid verboden
  • de VOC's dienen hun personeel onderricht te geven in de Franse graadkentekens en moeten hun militairen er op wijzen dat de groetplicht eveneens ten overstaande van Franse militairen geldt
  • alle aanvragen voor medisch materieel en medicijnen zullen omwille van de penibele bevoorradingssituatie via het HK/TRI verlopen, dat eveneens de goederen zal ontvangen en verdelen
  • er wordt een recept verspreid voor het aanmaken van een gepaste oplossing voor het uitroken van de kantonnementen tegen vliegen en andere insecten
  • militairen die gearresteerd worden voor ernstige vergrijpen tegen de krijgstucht dienen doorgestuurd te worden naar het militaire auditoraat te Montpellier
  • alle eenheden worden er aan herinnerd om zo zuinig mogelijk om te springen met hun papiervoorraad: alleen bij hoge uitzondering mag van recto-verso afgeweken worden

De eerste Bataljons Werkkrachten verlaten kun kantonnementen voor de verplaatsing naar het noorden. Het vertrekt van deze eenheden zal plaatsvinden tussen 6 en 10 juni 1940.
7 juni

8 juni
HK/TRI in Frankrijk
Dagelijks order nr 3 wordt verzonden naar de eenheden van de TRI:
  • elke groep civiele vluchtelingen uit ons land dient uitgekamd te worden: mannen tussen de 19 en 35 jaar oud moeten doorgestuurd worden naar een Compagnie Arbeiders van de Recruteringsreserve, terwijl jongeren tussen de 16 en 18 jaar oud van wie de ouders zich niet ten zuiden van de Loire bevinden, opgenomen moeten worden in de dichtstbijzijnde Compagnie Jeugd
  • de VOC's worden er aan herinnerd dat er steeds een officier van wacht dient aanwezig te zijn op hun staven
  • in noodgeval mogen de VOC's ook gebruik maken van het eigen telefoonnet van de Franse Gendarmerie
  • de Belgische gezondheidsdienst te Montpellier zal geen ambulances meer uitsturen voor het verplaatsen van een enkele zieke
  • omwille van het grote aantal besmettingsgevallen, is het de Belgische militairen verboden om nog langer ijsroom of zeevruchten te nuttigen
  • alle kaderleden dienen het alcoholverbruik ten stelligste te ontraden en moeten de troep er aan herinneren dat de plaatselijke bevolking alleen met water aangelengde wijn drinkt en dit voorbeeld dient gevolgd te worden
  • de eenheden dienen hun militairen te onderrichten in de herkenning van vliegtuigen en moeten tegen 15 juni het nodige lesmaterieel aanvragen
  • alle leerling-piloten die nog zonder opdracht in onderhoud zijn van de VOC's moeten onmiddellijk naar de vliegbasis van Cazaux doorgestuurd worden
  • bij gebrek aan benzineblikken mag op het depot van Pont-Saint-Esprit brandstof afgehaald worden in houten vaten en andere geschikte recipiënten
9 juni

10 juni
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI verstuurt Dagelijks order nr4:
  • alle militairen dienen ten allen tijde binnen de grenzen van hun kantonnement te blijven; wie zich elders bevindt zonder marsbevel, wordt gestraft
  • alle telegraaftaxen zullen voortaan betaald worden door het Ministerie van Landsverdediging
  • elke eenheid zal een hoeveelheid Franse opeisingsbons ontvangen om zelfstandig de nodige goederen te kunnen opvorderen
  • de VOC's dienen op zoek te gaan naar terreinen die geschikt zijn voor het aanleggen van schietstanden voor kleine bewapening, tot en met het C47 anti-tankkanon
  • het HK/TRI zal op verzoek het nodige materieel level voor het herstellen van schoeisel
  • de VOC's worden aangemoedigd om moestuinen te laten aanleggen door hun militairen; het HK/TRI verspreid een lijst van leveranciers van zaden en plantgoed
  • de weinige beschikbare voertuigen mogen alleen voor de dienst gebruikt worden; officieren worden er aan herinnerd dat verplaatsingen van en naar het restaurant en het logement geen dienstredenen zijn
  • alle eenheden die nog over militaire vrachtwagens van het type GMC en FN63 RMT beschikken, moeten dit melden aan het HK/TRI
  • de VOC's dienen een nauwkeurige inventaris van de diverse allocaties van de voertuigen, paardengerij en fietsen bij de houden

De laatste Bataljons Werkkrachten reizen af uit hun kantonnementen en verplaatsen zich naar de streek van de Seine en de Marne voor hun opdrachten ten behoeve van het Franse leger. Sinds 4 juni is de situatie op het terrein echter drastisch gewijzigd. De snelle Duitse opmars maakt dat de Franse plannen om een tweede verdedigingsechelon uit te bouwen langsheen deze beide rivieren al achterhaald zijn. Aan het Franse front heerst de grootse chaos. Diverse Belgische eenheden komen aan op hun bestemming zonder contact te maken met hun Franse opdrachtgevers of krijgen onduidelijke instructies. De Franse intendance is niet in staat om onze bataljons te bevoorraden. Op diverse locaties vallen de werkkrachten ten prooi aan de Luftwaffe of worden onze militairen overrompeld door het Duitse grondoffensief. Talrijke militairen worden gevangen genomen of zullen verdwalen. Het avontuur zal de TRI helaas ook naar schatting 55 dodelijke slachtoffers kosten. De verliezen zullen oplopen tot ongeveer 18.500 militairen. De ellende zal aanhouden tot 19 juni en zal leiden tot een grondige reorganisatie van de TRI.
11 juni

12 juni

13 juni

14 juni

15 juni

16 juni
HK/TRI in Frankrijk
De Franse regering valt. Eerste minister Paul Raynaud neemt ontslag en wordt vervangen door Maarschalk Philippe Pétain die zijn intentie bekend maakt om een wapenstilstand te sluiten met de Nazis.
17 juni
HK/TRI in Frankrijk
De minister van landsverdediging, Luitenant-generaal Henri Denis, zit te Poitiers een vergadering voor met de protagonisten van het Belgische leger in Frankrijk: Luitenant-generaal Wibier, Generaal-majoor Van Daele (commandant 7de infanteriedivisie), Luitenant-generaal de Selliers de Moranville (commandant recruteringsreserve) en Luitenant-generaal Pouleur (commandant 2de militaire circonscriptie en inspecteur generaal troepen van het achtergebied). De militaire leiders besluiten na een diepgaande discussie dat een evacuatie van de Belgische militairen uit Frankrijk geen realistisch plan is en dat de enige optie er in bestaat om het lot van het Franse leger te delen.

Luitenant-generaal Wibier beweert slechts na de vergadering op de hoogte gebracht te zijn van het Franse voornemen tot capitulatie. Wibier is er van overtuigd dat de Duitse opmars zich nog enkele dagen zal voortzetten en de Belgische kantonnementszone zou kunnen bereiken. De generaal keert terug naar Montpellier.
18 juni
HK/TRI in Frankrijk
Te Poitiers besluit de kern van de Belgische regering na een dag van hevige discussie om toch het Franse grondgebied te verlaten en naar Londen uit te wijken.
19 juni
HK/TRI in Frankrijk
De laatste Bataljons Werkkrachten zijn teruggekeerd van hun mislukte opdracht in het midden van Frankrijk. Luitenant-generaal Wibier maakt het bilan op. Bij de opdracht sneuvelden 55 officieren, 1 onderofficier en 49 manschappen. Met zieken en gewonden, krijgsgevangenen en verdwaalde militairen lopen de verliezen op tot maar liefst 18.500 effectieven. De VOC moeten dan ook gereorganiseerd worden en dienen hun slagorde aan te passen aan de nieuwe realiteit. Daarnaast heeft het moreel van de overgebleven troepen een nieuwe deuk gekregen. De Franse nederlaag, de mislukte opdracht van de militaire werklieden en het onduidelijke lot van onze krijgsmacht in Frankrijk zorgen er voor dat de motivatie bij velen verdwijnt.
20 juni

21 juni
HK/TRI in Frankrijk
Overtuigd van de nakende aankomst van de Duitse troepen binnen de Belgische kantonnementszone, laat Luitenant-generaal Wibier de VOC's weten dat alle vertrouwelijke en geheime documenten vernietigd mogen worden.
22 juni

23 juni
HK/TRI in Frankrijk
De eerste eenheden van de TRI staken vanaf 23 juni de opleiding van de Belgische militairen in Frankrijk. Het HK/TRI zal alsnog vragen om de instructie verder te zetten, in het bijzonder binnen de Schoolcompagnies waar nog examens voor de nieuwe kaderleden dienen afgenomen te worden. De laatste examens zullen op 4 augustus plaats vinden binnen het 6VOC.
24 juni

25 juni
HK/TRI in Frankrijk
In Frankrijk wordt een dag van nationale rouw afgekondigd om de slachtoffers van de Duitse inval te herdenken. Het HK/TRI vraagt aan de VOC's om dit in acht te nemen en waar mogelijk deel te nemen aan de plechtigheden. Te Bordeaux inmiddels neemt het Ministerie van Landsverdediging een eerste keer contact op met de Duitse bezetter om over de mogelijke terugkeer van de Belgische militairen te onderhandelen. Aanvankelijk komt het niet tot een akkoord.
26 juni

27 juni
HK/TRI in Frankrijk
De naar Londen uitgeweken Belgische regering laat bij monde van eerste minister Hubert Pierlot weten dat "de kwestie van de naar Frankrijk uitgeweken burgers en militairen ook in Frankrijk dient geregeld te worden". Hiermee verbreekt de Belgische regering definitief de verbinding met het in Frankrijk verblijvende deel van ons leger en lijkt de enige uitweg uit een terugkeer naar ons land of de krijgsgevangenschap te bestaan.
28 juni

29 juni

30 juni

1 juli

2 juli

3 juli

4 juli
HK/TRI in Frankrijk
De slagorde van de TRI is herleid tot:
  • Generale Staf: Montpellier

  • 2de Versterkings- en Opleidingscentrum: Montpellier
    • 52ste Linieregiment: Clermont l'Herault
    • Regiment Hulptroepen: Grabels
    • Opleidingscentrum van de Gezondheidsdienst: Aniane
    • Opleidingscentrum van de Militaire Luchtvaart: Fabrègues
    • Tuchtcompagnie: Saint-Jean-de-Fos

  • 3de Versterkings- en Opleidingscentrum: Grenade
    • 51ste Linieregiment: Lévignac
    • 62ste Linieregiment: Grenade

  • 4de Versterkings- en Opleidingscentrum: L'Isle-Jourdain
    • 57ste Linieregiment: L'Isle-Jourdain
    • 61ste Linieregiment: Marestaing

  • 5de Versterkings- en Opleidingscentrum: Bagnols-sur-Cèze
    • 10de Regiment Jagers te Voet: Saint-Pons-la-Calm
    • 11de Regiment Jagers te Voet: Saint-Laurent-de-Carnols

  • 6de Versterkings- en Opleidingscentrum: Laredorte
    • 59ste Linieregiment: Rieux
    • 4de Regiment Carabiniers: Moux
    • 4de Regiment Grenadiers: Laure

  • Versterkings- en Opleidingscentrum Ardeense Jagers: Pont-Saint-Esprit
    • 7de Regiment Ardeense Jagers: Pont-Saint-Esprit
    • 1ste Regiment Hulptroepen: Gervais

  • Versterkings- en Opleidingscentrum Lichte Troepen: Lunel
    • 5de Regiment Carabiniers-Wielrijders: Lunel
    • 7de Gemotoriseerd Regiment: Lunel

  • Versterkings- en Opleidingscentrum Artillerie: Limoux
    • Regiment Artillerie: Pomas
    • 3de Regiment Grondverdediging tegen Luchtdoelen: Verzeille
    • Regiment Hulptroepen: Quillan

  • Versterkings- en Opleidingscentrum Genie: Castries
    • 40ste Regiment Genie: Saint-Pauzille-du-Putois
    • 40ste Regiment Transmissietroepen: Castries
    • IVde Bataljon Spoorwegtroepen: Ganges
    • 5de Compagnie Pontonniers: Boisseron
    • 1ste Regiment Versterking: Saint-Drézery

  • Versterkings- en Opleidingscentrum Transportkorps: Saint-André-de-Sangonis
    • 1ste Transportkorps: Saint-André-de-Sangonis
5 juli

6 juli

7 juli

8 juli

9 juli

10 juli

11 juli

12 juli

13 juli

14 juli

15 juli

16 juli

17 juli

18 juli
HK/TRI in Frankrijk
Het HK/TRI laat weten aan het Ministerie van Landsverdediging dat de TRI nog zo'n 57.000 militairen tellen, waaronder 2.400 officieren. De bevoorradingssituatie is bijzonder moeilijk geworden door de ontmanteling van de Franse intendance. Het HK/TRI heeft een missie naar Marseille uitgestuurd om 50 ton aardappelen trachten aan te kopen en wil de eigen broodproductie van het Belgische leger verder opdrijven. Verder wordt gemeld dat het moreel onder de troepen bijzonder slecht is.
19 juli

20 juli
HK/TRI in Frankrijk
Het Ministerie van Landsverdediging stuurt een militaire missie naar ons land om de terugkeer van de Belgische militairen naar België te regelen. De hoofdrolspelers van deze missie zijn Luitenant-generaal Van Daele, commandant van de 7de Infanteriedivisie, en Kolonel SBH Goethals, commandant van 20A.
21 juli

22 juli

23 juli
HK/TRI in Frankrijk
Te Brussel ontmoet Luitenant-generaal Van Dale de koning Leopold III en zijn persoonlijke raadgever Generaal-majoor Van Overstraeten. Die zelfde dag vindt een vergadering plaats tussen Kolonel SBH Goethals en de Duitse militaire bevelhebber voor ons land, Generaal von Falkenhausen. Er wordt bepaald dat de terugkeer naar ons land eerst zal geschieden voor de 7de Infanteriedivisie, vervolgens voor de Recruteringsreserve en tenslotte voor de Versterkings-en Opleidingscentra. De Duitsers zullen de onze troepen de nodige steun verlenen voor de terugkeer en zullen garanderen dat de demarcatielijn die het bezette deel van Frankrijk afscheidt van het vrije zuiden van het land zonder problemen kan overgestoken worden. Tot 25 augustus kan dit ook daadwerkelijk zo gebeuren.
24 juli
HK/TRI in Frankrijk
Het Ministerie van Landsverdediging laat weten aan het HK/TRI dat de eerste treinen met terugkerende militairen van de de TRI op 1 augustus 1940 mogen vertrekken.
25 juli

26 juli

27 juli

28 juli

29 juli

30 juli

31 juli
HK/TRI in Frankrijk
De Franse militaire overheden bevelen de ontwapening van alle Belgische eenheden in Frankrijk. Wapens en munitie dienen ingeleverd te worden in door Belgische militairen bewaakte depots. De officieren mogen hun persoonlijk wapen behouden.
1 aug

2 aug

3 aug

4 aug

5 aug

6 aug

7 aug

8 aug

9 aug

10 aug

11 aug

12 aug

13 aug
HK/TRI in Frankrijk
Het Belgische plaatscommando te Narbonne wordt gesloten. De staf en de compagnie administratie worden voor de repatriëring naar ons land aangehecht bij het 6VOC.
14 aug

15 aug

16 aug

17 aug

19 aug

20 aug

21 aug

22 aug

23 aug

24 aug

25 aug
HK/TRI in Frankrijk
De Duitse troepen langsheen de demarcatielijn die het vrije zuiden van Frankrijk scheidt van het bezette noorden krijgen instructies om vanaf nu alle Belgische militairen die zich aanbieden onmiddellijk krijgsgevangen te maken. Tot 31 augustus wordt deze maatregel niet consequent toegepast.
26 aug

27 aug

28 aug
HK/TRI in Frankrijk
Een laatste detachement van het HK/TRI bestaande uit 33 officieren en 41 manschappen verlaat Montpellier. Luitenant-generaal Wibier blijft alleen achter in Frankrijk en zal hier een vrij en rustig leven leiden. In juni 1942 zal de generaal ongestoord de demarcatielijn kunnen oversteken en naar ons land kunnen terugkeren. Zijn staf wordt echter op 31 augustus 1940 krijgsgevangen gemaakt. Na de oorlog ontstaat dan ook het vermoeden dat Wibier vooraf op de hoogte was van het lot van zijn staf.
29 aug

30 aug

31 aug
Demarkatielijn.jpg
De demarcatielijn vormde de grens tussen het bezette en niet-bezette deel van Frankrijk.
HK/TRI in Frankrijk
Vanaf deze datum worden alle Belgische militairen die nog naar ons land willen terugkeren door de Duitsers stante pede naar de krijgsgevangenkampen doorgestuurd. De bezetter onderschept deze militairen in de meeste gevallen bij de oversteek van de demarcatielijn die het bezette van het niet-bezette deel van Frankrijk scheidt.

De allerlaatste trein van de TRI keert op 9 september 1940 terug naar ons land. Ook deze militairen gaan de gevangenschap in.

Nadien blijft nog een achterwacht in het zuiden van Frankrijk die tot februari 1941 een reeks depots voor bewapening, voertuigen en materieel zal beheren. De Duitsers behelpen zich op regelmatige wijze aan Belgische legeruitrusting en tegen medio 1941 is er van het Belgische leger in Zuid-Frankrijk geen spoor meer.

Register van Gesneuvelden

Zie eenheden voor verdere gegevens.

Bibliografie en Bronnen

1.
L'armée belge de France en 1940, door Jean Jamart Col BEM Hre, uitgeverij Schmitz, Bastogne, 1994
2.
Europe in Exile: European Exile Communities in Britain, 1940-1945, door Martin Conway en José Gotovich, uitgeverij Berghahn Books, 2001
2.
Dossier HK/TRI, Centrum voor Historische Documentatie van Defensie, Evere